Badania

Zakres prac badawczych

Centrum prowadzi projekty i prace badawcze nad rozwojem e-learningu w następujących obszarach:

Metodyka tworzenia treści e-learningowych
Zarys problematyki: Znajomość podstaw metodycznych związanych z przygotowaniem treści dydaktycznych na potrzeby e-edukacji to jeden z najistotniejszych warunków, jakie należy spełnić planując wdrożenie i prowadzenie nauczania w tej formie. Wymaganie to powinno być respektowane zarówno wtedy, gdy kształcenie prowadzone będzie wyłącznie w trybie online (bez bezpośrednich spotkań z nauczycielem i z innymi uczestnikami szkolenia) jak też wówczas, gdy wykorzystane zostaną tylko niektóre elementy rozwiązań e-edukacyjnych pełniąc rolę wspomagającą w stosunku do tradycyjnych procesów kształcenia.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Metodyka tworzenia treści e-learningowych jest jednym z podstawowych obszarów badawczych CREN SGH. Od niej właśnie rozpoczęto (już w 2001 roku) pierwsze badania prowadzone przez Centrum. Rezultatem podejmowanych zadań badawczych było opracowanie standardów budowy treści e-learningowych i umiejscowienie ich w kontekście teorii pedagogicznych, stanowiących podstawy dla e-edukacji. Powstały w wyniku tych prac przewodnik metodyczny może służyć za kompendium wiedzy na temat reguł tworzenia materiałów dydaktycznych wykorzystywanych w e-edukacji. Jest on często wykorzystywany zarówno na potrzeby zajęć prowadzonych w SGH, jak też przez osoby z innych ośrodków akademickich, poszukujące dobrych wzorców dla tworzonych przez siebie kursów e-learningowych. Wspomniany przewodnik to tylko jeden z rezultatów prac podejmowanych przez zespół CREN SGH w zakresie metodyki. Opracowania z tego obszaru, publikowane wielokrotnie, tak na łamach "e-mentora", jak i podczas licznych wystąpień konferencyjnych, stanowią istotny punkt odniesienia dla tych, którzy podejmują próby wdrożenia e-edukacji w swoich uczelniach.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
Metodyka prowadzenia wirtualnych zajęć
Zarys problematyki: Zajęcia dydaktyczne prowadzone w trybie online różnią się w zasadniczy sposób od tradycyjnych spotkań w sali wykładowej, czy w laboratorium. Wymagają one także znacznie bardziej dokładnego zaplanowania i przygotowania. Dotyczy to w szczególności wszelkich form aktywności uczących się (uczniów, studentów), które powinny być zróżnicowane tak pod względem formy, jak i ilości, a także w miarę możliwości dostosowane do indywidualnych potrzeb oraz uwarunkowań, w jakich przebiega proces nauczania.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Metodyka prowadzenia wirtualnych zajęć jest obszarem, wokół którego wielokrotnie koncentrowały się i koncentrują badania prowadzone przez CREN SGH. Jednym z projektów, realizowanych w ramach badań własnych, było wypracowanie możliwie szerokiej gamy schematów postępowania związanych z realizacją zajęć e-learningowych. Podstawowym zadaniem badawczym w tym projekcie była próba odpowiedzi na pytanie, jak bardzo zajęcia prowadzone z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość różnią się od zajęć tradycyjnych i - w konsekwencji - czy możliwe jest przeniesienie najlepszych wzorców z edukacji tradycyjnej do środowiska nauki online. W wyniku analizy ok. 50 wywiadów zebranych wśród autorów najciekawszych wykładów bądź ćwiczeń tradycyjnych z kilku wybranych ośrodków akademickich, opracowano zbiór rekomendacji dotyczący projektowania i prowadzenia zajęć online. Uzyskane wyniki znajdują zastosowanie w codziennej pracy metodyków Centrum wspomagających przygotowywanie zajęć e-learningowych. Są one także źródłem danych wyjściowych dla kolejnych projektów realizowanych przez zespół CREN SGH, dotyczących m.in. obiektów wiedzy, personalizacji oraz nowoczesnych środków przekazu treści.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
- projekt w ramach badań własnych SGH: Prowadzenie wirtualnych zajęć na poziomie kształcenia akademickiego - scenariusze i schematy postępowania, wykorzystanie internetowych baz wiedzy, kierownik projektu: Marcin Dąbrowski, zespół 11 osób, czas realizacji: maj-październik 2005;
- M. Dąbrowski, Tworzenie i prowadzenie zajęć online, proces budowy treści w CREN SGH, seminaria CREN SGH, 23 marca 2005;
- M. Dąbrowski, Prowadzenie zajęć online w modelu seminaryjnym. Możliwości wdrożenia modelu w ramach zajęć online e-sgh.pl, seminaria CREN SGH, 24 maja 2005;
- M. Dąbrowski, Rozbudowane struktury treści dydaktycznych i wirtualnych zajęć, "e-mentor" 3(10), czerwiec 2005;
- M. Zając, Wstęp do dydaktyki e-edukacji, Seminaria CREN SGH, 1 marca 2005;
- M. Zając, Model aktywności w kursach online, czyli jak efektywnie angażować studentów, "e-mentor" 4(31), październik 2009.
Środki przekazu treści w kształceniu na odległość
Zarys problematyki: Efektywne wykorzystanie możliwości edukacyjnych jakie niesie e-learning zależy nie tylko od właściwie zaplanowanej struktury treści i korespondujących z nią aktywności w ramach wirtualnych zajęć. Istotnym czynnikiem, bardzo zyskującym na znaczeniu - zwłaszcza w ostatnich latach - jest forma przekazu tychże treści. Co więcej, wzbogacanie materiałów dydaktycznych, udostępnianych uczącym się - przekazem audio lub wideo - pozwala także uwzględnić różne preferencje i style pracy związane z uczeniem się. Różnorodność wykorzystanych środków może się również wyrażać stosowaniem graficznych form prezentacji treści, takich jak: ilustracje, tabele, wykresy oraz animacje. Zachowanie należytych proporcji pozwoli uatrakcyjnić proces uczenia się, a tym samym zwiększyć motywację oraz zaangażowanie uczestników tego procesu.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Prowadzone przez Centrum badania w zakresie środków przekazu treści miały na celu ustalenie wpływu wybranych aspektów przekazu multimedialnego na sposób odbioru dostarczanych treści, a w konsekwencji także na skuteczność uczenia się w procesach e-learningowych. Badania przeprowadzono na grupie studentów studiów stacjonarnych i niestacjonarnych, uczestniczących w zajęciach online na platformie e-sgh.pl. Zbieranie wyników ankiety odbywało się za pośrednictwem internetu, a udział w niej był anonimowy i dobrowolny. Wyniki badań potwierdziły, że zastosowanie multimediów zarówno w przekazie treści, jak też w wykorzystywanych formach aktywności i interakcji podczas wirtualnych zajęć, czyni te zajęcia bardziej interesującymi, a więc zastosowane środki, zwłaszcza audiowizualne, uznawane są za przydatne. Badania nie przyniosły jednoznacznej odpowiedzi co do wpływu zastosowania tychże środków na efektywność kształcenia online, pozwoliły jednak na określenie wagi środków multimedialnych dla ich odbiorców, jak również umożliwiły bardziej precyzyjne definiowanie ich nasycenia oraz umiejscowienia w treściach e-learningowych.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
- R. Neczaj-Świderska, Wpływ audiowizualnych środków dydaktycznych na proces kształcenia wspierany technologią internetową, w ramach projektu badań własnych SGH: M. Dąbrowski, R. Neczaj, M. Zając, Doskonalenie metodologii - metodyka prowadzenia wirtualnych zajęć w kontekście nowych trendów w e-learningu, czas realizacji: maj-październik 2007.
Efektywność kształcenia zdalnego
Zarys problematyki: Efektywność procesów e-edukacyjnych może być opisywana w wielu wymiarach. Do najważniejszych należą niewątpliwie wymiar dydaktyczny oraz wymiar finansowy. Pierwszy z nich określany jest najczęściej za pomocą rezultatów uzyskiwanych przez studentów zdobywających wiedzę w trybie nauczania online. Jednakże wartości bezwzględne (czyli zestawienie ocen) mówią jedynie o tym jak skuteczne jest nauczanie, nie pozwalają natomiast stwierdzić, w jakim stopniu zastosowane metody i środki przekazu wiedzy zmieniają efektywność procesów dydaktycznych. Taką informację może dać jedynie porównanie wyników nauczania w systemie tradycyjnym oraz w środowisku wirtualnym.

Zakres ponoszonych nakładów finansowych to kolejne pytanie, na które muszą udzielić odpowiedzi organizatorzy procesów e-edukacyjnych w uczelniach. I dotyczy on nie tylko środków wydatkowanych na zapewnienie oraz utrzymanie infrastruktury technicznej dla wirtualnego środowiska nauczania, ale przede wszystkim kosztów opracowania materiałów dydaktycznych oraz wynagrodzeń za prowadzenie wirtualnych zajęć. Uzyskanie odpowiedniego poziomu efektywności, zarówno dydaktycznej, jak i finansowej, stanowi warunek niezbędny dla skutecznego rozwoju e-edukacji w szkolnictwie wyższym.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Badania efektywności kształcenia realizowane przez CREN SGH służą nie tylko ocenie rezultatów działalności e-edukacyjnej w uczelni, ale także określeniu czynników, które warunkują skuteczność tej działalności. Duża liczebność grupy odbiorców kursów e-learningowych SGH stwarza bardzo dobre warunki do prowadzenia tego rodzaju badań. Przykład mogą stanowić badania przeprowadzone przez Centrum w roku akademickim 2006/2007, kiedy pomiarem objęto ponad 2 tys. studentów studiów stacjonarnych i niestacjonarnych. Dokonano analizy porównawczej wyników uzyskiwanych przez studentów w nauczaniu online i tradycyjnym. Uzyskane rezultaty badań potwierdzają poprawność oraz zasadność rozwiązań stosowanych w e-edukacji SGH.

W CREN SGH został także wypracowany system wynagradzania za przygotowanie materiałów e-learningowych oraz za zajęcia dydaktyczne w trybie online (aktualnie prowadzonych jest 45 pełnych wykładów online). System ten uwzględnia zarówno wartość dydaktyczną tworzonych e-materiałów i realizowanych w oparciu o nie wirtualnych zajęć, jak też liczebność grup studentów w nich uczestniczących.

Badania Centrum w zakresie efektywności kosztowej procesów e-learningowych uwzględniają zarówno czynniki finansowe, jak i pozafinansowe. Prowadzone analizy obejmują niezależne mierniki efektywności – w szczególności zwrot z inwestycji (ROI) oraz zwrot z wartości oczekiwanej (ROE), jak również całościowe modele oceny, takie jak model Kirkpatricka uwzględniający cztery poziomy oceny, czy jego rozwinięcie w postaci pięciostopniowego modelu J. Philipsa. Ocena taka w przypadku e-learningu często determinuje modyfikację lub też tworzenie autorskich mierników i modeli oceny na bazie stosowanych dla tradycyjnych form edukacji.
Przykłady popularyzacji wyników badań:
- M. Dąbrowski, M. Zając, Problemy we wdrażaniu rozwiązań e-learningowych w oparciu o doświadczenia Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, seminarium "E-learning a nauczanie tradycyjne. Modele relacji", Lublin, 6 maja 2005;
- M. Dąbrowski, Analiza pomiaru efektywności kosztowej procesów e-learningowych, „e-mentor” 5(27), grudzień 2008.
- R. Neczaj, Czynniki dydaktyczne a efektywność kształcenia wspieranego technologią internetową, VII konferencja "Uniwersytet Wirtualny", Warszawa, czerwiec 2007;
- M. Zając, E-learning dla zaawansowanych czyli o potrzebie oceny jakości kształcenia online [w:] M. Dąbrowski, M. Zając (red.), E-learning w kształceniu akademickim, FPAKE, Warszawa 2006;
- M. Zając, Indywidualizacja w e-learningu jako sposób podniesienia jakości nauczania, VI Konferencja "Uniwersytet Wirtualny", Warszawa, czerwiec 2006.
Ewaluacja w e-learningu
Zarys problematyki: Ewaluacja jest procesem, który powinien towarzyszyć każdemu ważnemu przedsięwzięciu na wszystkich jego etapach, choć w każdym z nich pełni inną rolę. Ewaluacja ex ante, czyli poprzedzająca planowane działania, łączona jest często z analizą potrzeb lub prognozowaniem - dlatego może jej towarzyszyć analiza SWOT lub badania metodą Delphi. Jej zadaniem jest umożliwienie lepszego zaprojektowania podejmowanych działań. Kolejne fazy ewaluacji - w kontekście czasu realizacji projektu - dotyczą jego trwania (tzw. ewaluacja mid-term) i analizy działań po ich zakończeniu, co bywa często określane jako ewaluacja ex post. Można także opisywać ewaluację w kategoriach ról, jakie pełni wobec realizowanego przedsięwzięcia - wówczas wskazuje się na ewaluację formatywną (kształtującą) oraz podsumowującą. Wyniki pierwszej z nich mają służyć zmianom w trakcie realizacji danego projektu, aby usprawnić podejmowane działania i w efekcie uzyskać ich większą skuteczność. Natomiast ewaluacja podsumowująca, przeprowadzana po zakończeniu projektu, służy doskonaleniu podejmowanych działań przy powtórnej ich realizacji.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Ewaluacja prowadzonych procesów e-edukacyjnych jest istotną częścią prac badawczych, podejmowanych przez CREN SGH od wielu lat. Forma i zakres prowadzonych badań są każdorazowo dostosowywane do rodzaju działań e-edukacyjnych podlegających analizie. Na etapie wdrażania pierwszych wykładów online było to głównie badanie nastawienia tak nauczycieli, jak i studentów do tej formy kształcenia. Wraz z rozwojem e-edukacji w SGH, ulega też zmianie sposób oceny, który obecnie prowadzony jest wieloaspektowo służąc zbadaniu nie tylko stopnia satysfakcji z tak przekazywanej i zdobywanej wiedzy, ale również skuteczności i efektywności przekazu oraz przydatności wykorzystywanych metod i technik nauczania online.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
Optymalizacja procesu dydaktycznego szkoleń blended learning - ujęcie systemowe
Zarys problematyki: Dobór odpowiednich metod pracy, wykorzystywanych podczas szkoleń, zależy od wielu czynników, m.in. od celów, treści, zakresu i miejsca szkolenia, a także od doświadczenia czy motywacji uczestników, wielkości grupy oraz doświadczenia i wykształcenia trenera. Powinien on być uwarunkowany wynikiem przeprowadzonej analizy potrzeb szkoleniowych, która jest pierwszym (wielokrotnie pomijanym) etapem realizacji procesu szkoleniowego. Wszystkie wymienione powyżej czynniki są w równym stopniu istotne. Jednakże w wyniku badań holistycznych możliwe jest rozpoznanie głównych czynników wpływających na optymalizację procesu dydaktycznego szkoleń (również w formie blended learning), a tym samym określenie, w jaki sposób można ten proces uczynić efektywnym. Jest to kwestia mająca kluczowe znaczenie dla rozwoju profesjonalnego rynku usług firm szkoleniowych, które chcą oferować treningi (kursy) skuteczne, a zarazem metodycznie poprawne.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Prowadzone przez CREN SGH prace badawcze dążą do wyjaśnienia i rozpoznania optymalnego procesu dydaktycznego szkoleń z zastosowaniem blended learning. Realizowane przez Centrum kursy i szkolenia bazujące na wykorzystaniu nowoczesnych technologii, umożliwiają całościowe spojrzenie na to zagadnienie i stanowią próbę analizy procesu - w ujęciu teorii systemowego podejścia do kształcenia. Pozwalają udokumentować istniejące mechanizmy przyczynowe oraz opracować i wzbogacić już istniejące wyjaśnienia teoretyczne. By wszystkie elementy składające się na proces kształcenia mogły poprawnie funkcjonować, powinny zostać poddane wszechstronnej analizie zgodnie z zasadami podejścia systemowego oraz być poddawane różnym formom kontroli.

Badania CREN w zakresie rozwiązań opartych o kształcenie mieszane obejmują także modele projektowania zajęć. Analiza różnych rozwiązań stosowanych przez wykładowców SGH w oparciu o „Niezbędnik e-sgh” pozwoliła opracować uogólniony model organizacji zajęć w formule blended learning.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
- K. Mikołajczyk, Optymalizacja szkoleń komplementarnych – ujęcie systemowe, „Rocznik Andragogiczny 2009”, Akademickie Towarzystwo Andragogiczne, Warszawa - Toruń 2010;
- K. Mikołajczyk, Różnorodność form procesu dydaktycznego z zastosowaniem blended learning, [w:] "Płockie Studia Dydaktyczne" Tom 21, Płock 2009;
- M. Dąbrowski, K. Turek, M. Zając, Blended learning w administracji publicznej na przykładzie Powiatowych Urzędów Pracy [w:] M. Dąbrowski, M. Zając (red.), E-edukacja.net, FPAKE, Warszawa 2007;
- K. Mikołajczyk, Skuteczność procesu dydaktycznego szkoleń z zastosowaniem blended learning w przyporządkowaniu do prawidłowości kształcenia systemowego, prezentacja opracowania wyników badań podczas seminarium doktoranckiego w Katedrze Edukacji Ustawicznej i Andragogiki UW, grudzień 2007;
- K. Mikołajczyk, Kształcenie ustawiczne zorientowane na warunki nowej rzeczywistości rynku pracy, Konferencja Wojewódzkiego Urzędu Pracy pt. „Kształcenie ustawiczne - szansa czy konieczność na współczesnym rynku pracy”, Centrum Szkoleniowe Falenty, 21 listopada 2008 r.
- K. Mikołajczyk, Szkolenia z zastosowaniem blended learning w opiniach uczestników i realizatorów (badania w trakcie realizacji).
- R. Neczaj, K. Turek, Organizacja procesu dydaktycznego szkoleń [w:] T. Gołębiowski, M. Dąbrowski, B. Mierzejewska (red.), Uczelnia oparta na wiedzy, FPAKE, Warszawa 2005;
- R. Neczaj, K. Turek, Dydaktyka kształcenia, zasady nauczania - na podstawie przeglądu literatury naukowej opisującej zasady i sposoby przygotowania oraz przekazu treści dydaktycznych, projekt w ramach badań własnych SGH: Prowadzenie wirtualnych zajęć na poziomie kształcenia akademickiego - scenariusze i schematy postępowania, wykorzystanie internetowych baz wiedzy, listopad 2005;
- R. Neczaj, K. Turek, Projekty doskonalenia organizacji procesu dydaktycznego na przykładzie działań zainicjowanych przez Szkołę Główną Handlową w Warszawie, Rocznik Andragogiczny, Akademickie Towarzystwo Andragogiczne, Warszawa - Toruń 2005;
Standardy oceny kursów online
Zarys problematyki: W odniesieniu do e-edukacji, standaryzacja dotyczy dwóch różnych kategorii. Pierwszą z nich jest umiejscowienie procesu nauczania w środowisku tworzonym przez nowoczesne technologie informacyjno-komunikacyjne, drugą natomiast jest organizacja i prowadzenie tego procesu. W kontekście technologicznym istotne są takie czynniki, jak: funkcjonalność platformy, kanały transmisji i komunikacji oraz ich przepustowość, a także "zgodność" platformy z innymi środowiskami wirtualnego nauczania, co zapewni tzw. interoperacyjność, a więc możliwość wykorzystania materiałów dydaktycznych tworzonych w różnych środowiskach. W tej kategorii prace standaryzacyjne trwają już od wielu lat i połączenie wysiłków rozproszonych kiedyś inicjatyw ADL, LTSC IDEE oraz IMS doprowadziło do powstania ogólnie przyjętego standardu SCORM. Obecnie można zaobserwować tendencję do wzajemnego uzupełniania się, a nie do konkurencji w tym obszarze.

Znacznie bardziej złożonym zagadnieniem jest natomiast standaryzacja służąca zapewnieniu wysokiej jakości podejmowanych działań e-learningowych. Muszą bowiem zostać w niej uwzględnione konkretne uwarunkowania środowiska edukacyjnego, jak też regulacje prawne i specyfika systemów kształcenia w poszczególnych krajach. W skali międzynarodowej możliwe jest więc jedynie wypracowanie pewnych rekomendacji lub wskazywanie dobrych praktyk. Takim rozwiązaniem jest np. EQO opracowane przez fundację EFQUEL utworzoną z inicjatywy Komisji Europejskiej.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Reprezentanci CREN SGH aktywnie uczestniczą w pracach nad kryteriami oceny jakości e-kursów - standardami tworzonymi przez Stowarzyszenie E-learningu Akademickiego. Celem realizowanego projektu jest dostarczenie narzędzia służącego ocenie przedsięwzięć e-learningowych w uczelniach, w tym przede wszystkim poszczególnych kursów - tworzonych i prowadzonych przez indywidualnych nauczycieli. Intencją twórców jest również, aby powstałe kryteria stanowiły punkt odniesienia i wskazówkę dla tych, którzy dopiero zamierzając wprowadzić e-edukację zdecydują się zaplanować i przygotować ten proces zgodnie z przyjętymi standardami. Dlatego też konsekwentnie przedstawiciele CREN uczestniczą w popularyzacji kryteriów podczas konferencji i warsztatów dla środowiska e-learningowego.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
- M. Zając, Standardy kształcenia online - próby, przykłady, osiągnięcia [w:] B. Kędzierska, J. Migdałek (red.) Informatyczne Przygotowanie Nauczycieli - Internet w procesie kształcenia, Wyd. Rabid, Kraków 2004;
- M. Zając, A. Stanisławska-Mischke, Zakres i standardy oceny jakości e-kursów, VII Konferencja Uniwersytet Wirtualny, Warszawa 2007.
- M. Zając, E-edukacja ujarzmiona czyli parę zdań o standardach SEA, V Konferencja "Rozwój e-edukacji w ekonomicznym szkolnictwie wyższym", Poznań, 13 listopada 2008 r.
- M. Zając, Jak ocenić swój e-kurs?, 15 e-warsztaty Centrum e-Learningu, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, 20.11.2008
Personalizacja i indywidualizacja w e-edukacji
Zarys problematyki: Problematyka personalizacji w e-nauczaniu wiąże się w pewnym stopniu z charakterem tej formy kształcenia, która z założenia przewiduje naukę w dowolnym miejscu i w dowolnym czasie. Jednakże dla rzeczywistego zwiększenia efektywności działań e-edukacyjnych potrzebne jest dopasowanie nie tylko czasu uczenia się, ale przede wszystkim formy przekazu wiedzy i warunków, w jakich jest ona przyswajana do indywidualnych potrzeb uczących się. Do realizacji tego typu zadania często wykorzystuje się elementy sztucznej inteligencji, które umożliwiają automatyczny dobór odpowiednich treści - jak to ma miejsce w systemach klasy ITS (Intelligent Tutoring Systems) lub AHS (Adaptive Hypermedia Systems), bądź też wybór ścieżki nauczania przez samych uczących się (czego przykładem może być Dynamic Assembly Engine opracowywany przez IBM). Czynnikami personalnymi, uwzględnianymi przez tego typu systemy, są albo dane demograficzne (płeć, wiek, miejsce zamieszkania), albo rodzaj "zachowań" rejestrowanych przez system podczas nauki online. Nie uwzględniają one natomiast predyspozycji psychologicznych, czy też, kształtowanych przez cały okres nauki, określonych nawyków i przyzwyczajeń składających się na to, jak szybko i skutecznie jesteśmy w stanie przyswajać wiedzę lub umiejętności. Jednym ze sposobów pomiaru tych preferencji jest rozpoznawanie stylów uczenia się. Praktyka pokazuje, że znajomość przez nauczyciela indywidualnego stylu pracy jego studentów może znacznie przyczynić się do poprawy skuteczności przyswajania przez nich wiedzy, zarówno w nauczaniu tradycyjnym, jak i online.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Prace badawcze prowadzone przez CREN SGH w zakresie personalizacji stanowią próbę połączenia podejścia wywodzącego się z psychologii procesów poznawczych z rozwiązaniami informatycznymi, wykraczając w ten sposób poza ramy typowych systemów klasy ITS czy AHS. Zastosowanie elementów sztucznej inteligencji pozwala na precyzyjne, a zarazem automatyczne śledzenie przebiegu procesu uczenia się. Równocześnie informacje te, wzbogacone o dane na temat indywidualnego stylu uczenia się, pozwalają lepiej dopasować tworzone e-kursy do indywidualnych preferencji uczących się, z uwzględnieniem także ich dotychczasowych przyzwyczajeń i sposobu pracy. Opracowany specjalnie na potrzeby badań kwestionariusz stylów uczenia się (KS-TIW) bazuje na teorii inteligencji wielorakich Howarda Gardnera i pozwala zbadać 7 różnych stylów uczenia się. Zebrane dzięki niemu wyniki pozwalają ułożyć łańcuch obiektów wiedzy, które tworzą unikalny, dopasowany do indywidualnego stylu osoby uczącej się wariant kursu.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
Obiekty wiedzy wielokrotnego użytku
Zarys problematyki: Efektywność tworzenia materiałów dydaktycznych jest ważnym zagadnieniem, które wzbudza zainteresowanie różnych gremiów związanych z e-edukacją - poczynając od dostawców platform e-learningowych, organizacji odpowiedzialnych za opracowanie standardów technicznych, a przede wszystkim projektantów kursów - aż po autorów treści. Zainteresowanie to doprowadziło do powstania koncepcji Obiektów Wiedzy Wielokrotnego Użytku (Reusable Learning Objects, RLO), które przechowywane w specjalnych repozytoriach, mogą być wykorzystywane do tworzenia efektywnych kursów online. Podstawowym założeniem tej koncepcji jest właśnie idea wielokrotnego wykorzystania tych samych obiektów w różnych kontekstach, co pozwala uzyskać bogatszą i ciekawszą ofertę szkoleniową bez ponoszenia dodatkowych nakładów. Równocześnie, zróżnicowanie kursów sprzyja personalizacji e-nauczania, a tym samym przyczynia się do większej skuteczności tej formy zdobywania wiedzy.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: W badaniach prowadzonych przez CREN SGH zainteresowanie ideą obiektów RLO wiąże się głównie z pracami dotyczącymi personalizacji. Dlatego jednym z kierunków badań było opracowanie koncepcji podziału treści dydaktycznych publikowanych w środowisku online na mniejsze "porcje" - czyli właśnie obiekty wiedzy. Drugi nurt badań służył wyłonieniu typowych elementów składowych kursów oraz poszukiwaniu powiązań pomiędzy tymi składowymi a stylami uczenia się. Opracowany sposób opisu obiektów wiedzy bazuje na rozróżnieniu jednostek fizycznych (związanych z formą przekazu treści) oraz logicznych (wynikających z funkcji obiektu w kursie). Rezultatem jest projekt zapisu składowych kursu w postaci łańcucha odpowiednich jednostek.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
Model e-learningu dla uczelni
Zarys problematyki: W ostatnich latach e-learning staje się stopniowo, ale systematycznie, integralną częścią procesu dydaktycznego w uczelniach wyższych. Jest to uwarunkowane po części zmianami wynikającymi z realizacji Procesu Bolońskiego, co wyraża się między innymi rosnącą mobilnością studentów. Kolejnym czynnikiem jest również rosnąca rola kształcenia opartego na koncepcji "just in time, just enough" oraz "learning on demand". I wreszcie, nie bez znaczenia jest też fakt stopniowego wprowadzania w Polsce uregulowań prawnych określających rolę i miejsce e-edukacji w kształceniu akademickim. Okoliczności te wskazują na potrzebę zastępowania podejmowanych wcześniej indywidualnych prób stosowania form kształcenia z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość przez dojrzałe i kompleksowe strategie wdrażania e-edukacji w uczelniach. Wymaga tego zarówno skala możliwych do osiągnięcia korzyści organizacyjnych, finansowych i jakościowych, jak i konieczność rzeczywistego umiejscowienia, nabierającej coraz większego znaczenia e-edukacji - w modelu kształcenia na poziomie wyższym.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Działalność badawcza Centrum w zakresie modelu e-learningu dla uczelni wyższej ma szczególne znaczenie. Prace koncepcyjne służą określeniu ram funkcjonowania jednostek odpowiedzialnych za rozwój e-learningu, lokalizacji tej formy w statutowej i pomocniczej działalności uczelni oraz planowaniu procesu przygotowania i realizacji kursów, jak też opracowaniu zasad wynagradzania autorów i prowadzących wirtualne zajęcia. Wyniki poszczególnych projektów w niniejszym obszarze służą nie tylko rozwojowi tej dziedziny badawczej, ale mają również swoje praktyczne zastosowanie w postaci wdrożeń w SGH. Wyniki badań, dzięki ich popularyzacji w różnych formach, służą także z powodzeniem innym uczelniom. W ramach realizowanych prac badawczych zdiagnozowano m.in. składowe modelu charakteryzującego możliwe rozwiązania e-edukacyjne, jak również zaprojektowano wielowarstwową matrycę zastosowań e-learningu w ośrodkach akademickich. Jej struktura wspomaga proces definicji strategii e-learningowej dla uczelni.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
- M. Dąbrowski, Działalność SGH w zakresie e-learningu, kierunki rozwoju, Seminaria CREN SGH, 1 marca 2005;
- M. Dąbrowski, Przewodnik tworzenia materiałów dydaktycznych oraz prowadzenia zajęć online w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, wyd. II, kwiecień 2005, CREN SGH
- M. Dąbrowski, Aktywności uczelni w zakresie e-edukacji na przykładzie Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie [w:] M. Dąbrowski, M. Zając, Rozwój e-edukacji w ekonomicznym szkolnictwie wyższym, FPAKE, Warszawa 2005;
- M. Dąbrowski, Kultura organizacyjna oraz zasady dobrych praktyk w korporacjach a etos akademicki, "e-mentor" 2(14), kwiecień 2006;
- M. Dąbrowski, R. Neczaj, M. Zając, Determinanty modelu e-edukacyjnego uczelni wyższej w zakresie form organizacyjnych oraz indywidualizacji i efektywności kształcenia, projekt w ramach badań własnych SGH, czas realizacji: maj-październik 2006;
- System wynagradzania nauczycieli SGH z tytułu prac w systemie e-sgh.pl, SGH, wrzesień 2004.
Uwarunkowania prawno-organizacyjne w e-edukacji
Zarys problematyki: Ramy prawne dla realizacji zajęć z wykorzystaniem internetu stanowią podstawę rozwoju e-learningu w polskim środowisku akademickim. Ich waga dla rozwoju formalnej e-edukacji wynika z charakteru systemu prawnego, w tym szczegółowości regulacji dotyczących oświaty. Po raz pierwszy, możliwość zastosowania form kształcenia na odległość w edukacji akademickiej usankcjonowała Ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym - z 2005 roku. Jednocześnie akt ten nałożył na Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wymóg wprowadzenia szczegółowych regulacji w tym zakresie. Rozporządzenie - wydane po przeszło rocznych konsultacjach środowiskowych - w nikły sposób koresponduje z oczekiwaniami środowiska akademickiego i nie stwarza odpowiednich warunków dla rozwoju e-learningu w Polsce - adekwatnie do jego potencjału a także potrzeb.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Reprezentanci Centrum aktywnie uczestniczą w pracach dotyczących regulacji prawnych prowadzonych przez Stowarzyszenie E-learningu Akademickiego (SEA). Działania w tym zakresie koncentrują się zarówno na opiniowaniu projektów aktów prawnych przygotowywanych przez MNiSW, jak również na tworzeniu środowiskowych propozycji tych regulacji. Znamiennym efektem prac Stowarzyszenia jest autorski projekt rozporządzenia w sprawie warunków, jakie muszą być spełnione, aby zajęcia dydaktyczne na studiach mogły być prowadzone z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
- M. Dąbrowski, Stan rozwoju e-learningu w Polsce, wykład dla beneficjentów projektu "Mentoring poprzez IT", Centrum Promocji Kadr, Konstancin-Jeziorna, 7 lipca 2007;
- Opinia SEA do nowego projektu rozporządzenia MNiSW w sprawie kształcenia na odległość, "e-mentor" 4 (21), październik 2007;
- Opinia SEA do nowego projektu rozporządzenia MNiSW w sprawie kształcenia na odległość, "e-mentor" 3 (20), czerwiec 2007.
- Projekt SEA: Rozporządzenia w sprawie warunków, jakie muszą być spełnione, aby zajęcia dydaktyczne na studiach mogły być prowadzone z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość, "e-mentor" 1 (18), luty 2007;
- W. Zieliński, M. Dąbrowski, J. Mischke, E-nauczanie w uczelni - warunki konieczne, VII Konferencja "Uniwersytet Wirtualny", model, narzędzia, praktyka, Warszawa 20-23 czerwca 2007;
Filozoficzne aspekty e-edukacji
Zarys problematyki: Filozoficzne aspekty e-edukacji obejmują dwie grupy zagadnień. Z jednej strony są to podstawy filozoficzne tej formy edukacji, natomiast z drugiej strony - kwestie oddziaływań nauczania online w kontekście filozoficznym oraz społecznym. Pierwsza z wymienionych grup dotyczy ogólnych metod e-edukacji rozpatrywanych w dwóch wymiarach: aksjologicznym (celów i wartości e-edukacji) oraz metodycznym (ogólnej metodologii e-edukacji). Obszarem badań w drugiej kategorii jest wpływ e-edukacji na funkcjonowanie społeczności uniwersyteckiej, tak w wymiarze indywidualnym (jednostki), jak i instytucjonalnym. Problematyka ta stanowi subdyscyplinę metafilozofii.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: W filozofii e-edukacji panuje obecnie paradygmat konstruktywizmu i jego nowszej wersji - konektywizmu. Badania CREN SGH w tym obszarze przyjmują model konstruktywizmu, nie jest to jednak podejście bezkrytyczne. Celem prowadzonych badań jest pokazanie nie tylko zalet, ale także ograniczeń tej teorii w odniesieniu do e-edukacji. Dotyczą one zarówno sfery aksjologicznej, jak i metodologicznej. W sensie społecznym badania Centrum zmierzają z kolei do pokazania innego rodzaju ograniczeń - takich, które wynikają z modelu uniwersytetu funkcjonującego w oparciu o koncepcję von Humboldta w zestawieniu z globalnym i horyzontalnym charakterem e-edukacji. Badania te wpisują się również w szerszy kontekst zagadnień "filozofii i komputerów". Aspektem szczegółowym są w nich konsekwencje wynikające z wprowadzania teorii gier do e-learningu.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
- P. Bołtuć, Edukacja bez dystansu, "e-mentor" 1, października 2003;
- P. Bołtuć, e-Teaching Philosophy, APA Newsletter on Philosophy and Computers, 2005;
- P. Bołtuć, Wirtualne zabawy, mniej lub bardziej zabawne "e-mentor" 1(18), lutego 2007 [recenzja];
- P. Bołtuć, "Aristotle Online", NA-CAP 2006 @ RPI, Troy, Nowy Jork, USA, 11 sierpnia 2006, [nagrany wykład online];
- P. Bołtuć, Global Learning Environment in Philosophy, NA-CAP 2007 @ Loyola University Chicago, 28 lipca 2007, [wykład]; artykuł pod tym samym tytułem w: Dialogue and Universalism 7-8/2007;
- P. Bołtuć, Global Learning through Collaboration, GUIDE Association, Rzym, 15 maja 2008, [wykład, rekomendowany do publikacji w piśmie "FormaMente"];
- P. Bołtuć, Introduction to Philosophy of Online Education, Dialogue and Universalism [tekst przyjęty do publikacji w wydaniu specjalnym, dotyczącym edukacji online, 2008].
Nowe trendy w e-learningu
Zarys problematyki: Ważną cechą e-learningu staje się coraz bardziej aktywne włączanie odbiorców procesu kształcenia w jego tworzenie. Tym celom służyć mają technologie i aplikacje Web 2.0, jak również implementacja usług społecznościowych w realizację zajęć online. Innym trendem w e-edukacji są sieci semantyczne, których zastosowanie determinowane jest pojawieniem się technologii Web 3.0. Należy podkreślić, iż e-learning zmienia się nie tylko dzięki tendencjom w rozwoju technologii i możliwości, jakie niesie ze sobą internet dla społeczności sieciowej. Nowe trendy zauważalne są również w zakresie grup odbiorców - co wpływa w istotny sposób na model organizacji przedsięwzięć e-edukacyjnych. Struktura rynku e-learningu dla odbiorców indywidualnych (business -to-customer, B2C) zmienia się, a sektor akademicki przestaje w nim dominować. Coraz większy udział w rynku odnotowują projekty adresowane do rozproszonych grup odbiorców spoza uczelni.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: W projektach badawczych CREN SGH systematycznie pojawiają się analizy poświęcone nowym trendom w e-learningu. Rolą Centrum jest kreowanie nowych rozwiązań, istotnych dla rozwoju e-edukacji, jak również ich popularyzacja w sektorze edukacji - zarówno w kraju, jak i zagranicą. Wynikiem jednego z projektów CREN SGH jest szczegółowa analiza dotycząca nowej jakości interakcji w e-learningu - dzięki zastosowaniu technologii Web 2.0 i usług społecznościowych.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
- P. Bołtuć, Paradigm Change in Higher Education Due to the World Wide Web, Dialogue and Universalism, Vol. XIX, Web-based Technology and the New University No. 1-2/2009
- P. Bołtuć, Współczesne modele e-learningu akademickiego. Szkic strategii eksportowej [w:] M. Dąbrowski, M. Zając (red.), Rozwój e-edukacji w ekonomicznym szkolnictwie wyższym, FPAKE, Warszawa 2005;
- P. Bołtuć, Przemiana paradygmatu w szkolnictwie wyższym i ekspansja e-learningu z perspektywy amerykańskiej [w:] M. Dąbrowski, M. Zając (red.), e-edukacja.net, FPAKE, Warszawa 2007.
- M. Dąbrowski, e-learning 2.0 - przegląd technologii i praktycznych wdrożeń, "e-mentor", 1 (23), luty 2008;
- M. Dąbrowski, R. Neczaj, M. Zając, Doskonalenie metodologii - metodyka prowadzenia wirtualnych zajęć w kontekście nowych trendów w e-learningu, projekt w ramach badań własnych SGH, czas realizacji: maj-październik 2007;
Metodologia kształcenia e-nauczycieli
Zarys problematyki: Właściwe przygotowanie nauczycieli do e-edukacji nie tylko warunkuje wysoką jakość podejmowanych działań dydaktycznych, ale także w istotny sposób wpływa na odbiór tak realizowanego procesu kształcenia przez osoby uczące się. Co więcej, przygotowanie to nie powinno się ograniczać - jak to często jest praktykowane w różnego rodzaju kursach - do poznania sposobu korzystania z platformy e-learningowej i narzędzi umożliwiających tworzenie materiałów dydaktycznych. Nauczyciel, który zamierza stosować rozwiązania e-edukacyjne w pracy z uczniami lub studentami powinien przede wszystkim poznać metodykę e-nauczania. Powinien dysponować nie tylko określoną wiedzą merytoryczną, ale także umiejętnościami w zakresie wykorzystania technologii informacyjnych, jak też funkcjonowania w środowisku wirtualnym. Zwłaszcza ostatni z wymienionych aspektów pociąga za sobą nowe wymagania względem nauczycieli, na każdym poziomie kształcenia. Rosnąca liczba zastosowań e-edukacji, nie tylko w uczelniach wyższych, sprawia, że potrzeba zdefiniowania kompetencji oraz określenia standardów przygotowania nauczycieli do e-edukacji nabiera szczególnego znaczenia.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Działalność Centrum w zakresie kształcenia dla e-edukacji przejawia się w wielu wymiarach. Służą temu celowi zarówno indywidualne konsultacje, jak też seminaria organizowane przez zespół CREN SGH. W ramach prowadzonych badań podjęto także próbę zdefiniowania kompetencji, jakimi powinien dysponować nauczyciel podejmujący działania e-edukacyjne. Punktem wyjścia były kluczowe kompetencje w zakresie wykorzystania technologii informacyjnych w nauczaniu - zdefiniowane przez W. Strykowskiego. Do zdefiniowania zbioru pożądanych cech i umiejętności, jakimi powinien charakteryzować się e-nauczyciel wykorzystano także doświadczenia wynikające ze szkoleń nauczycieli w zakresie e-edukacji realizowanych w ramach projektów EFS oraz obserwacje związane z praktycznym wykorzystaniem form nauczania online przez nauczycieli szkół wszystkich szczebli. Kompetencje CREN SGH w zakresie specyfiki edukacji szkolnej uzupełniał przedstawiciel środowiska nauczania na poziomie gimnazjalnym i ponadgimnazjalnym.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
Kształcenie ustawiczne wspierane nowoczesnymi technologiami
Zarys problematyki: Obecne przemiany społeczne i rosnąca rola informacji wymuszają konieczność ciągłego podnoszenia poziomu wykształcenia i kwalifikacji zawodowych, stałego pogłębiania wiedzy w celu przystosowania się do zmieniającego się otoczenia, a także sprawnego wykorzystywania nowoczesnych technologii informacyjno -komunikacyjnych. Rozwiązaniem, pozwalającym jednostkom odnaleźć się w społeczeństwie informacyjnym, jest m.in. kształcenie ustawiczne. Obecnie rozumie się pod tym terminem cały system działań dydaktyczno-wychowawczych, ukierunkowanych na człowieka od wczesnego dzieciństwa do późnej starości, a więc używa się go zarówno na oznaczenie kształcenia dzieci i młodzieży, jak również dorosłych. Nowoczesny system edukacyjny, umożliwiający permanentny rozwój, powinien być zorientowany na warunki nowej rzeczywistości, cechującej się szybkim tempem rozwoju cywilizacji informacyjnej i przyspieszonym rytmem przeobrażeń technologicznych. Powinien także nadążać za rozwojem cywilizacyjnym i informacyjnym społeczeństwa, a przede wszystkim służyć jego potrzebom, co oznacza, że powinien on być realizowany ze skutecznym wykorzystaniem nowoczesnych technologii.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: CREN SGH prowadzi liczne prace projektowe, a także badawcze, propagujące realizację założeń kształcenia ustawicznego w praktyce. Idea ta uskuteczniana jest z zastosowaniem różnorodnych, nowoczesnych technologii informacyjno-komunikacyjnych (np. w formie e-learning lub blended learning) w procesach kształcenia. Realizowane projekty nie tylko poddawane są systematycznej ewaluacji, ale również każdorazowo stwarzają sposobność do pogłębionej analizy w zakresie specyfiki nauczania określonych społeczności uczących się, a przez to do doskonalenia form wykorzystania nowoczesnych technologii w procesach kształcenia konkretnych grup docelowych. Dodatkowo idea edukacji permanentnej rozpowszechniana jest podczas cyklicznych seminariów naukowych, organizowanych przez CREN SGH, poruszających m.in. zagadnienia e-edukacji.

Przykłady popularyzacji wyników badań:
- J. Tabor, Szlifowanie talentów w administracji, "Personel i Zarządzanie" nr 4/253, kwiecień 2011;
- K. Mikołajczyk, Kształcenie ustawiczne zorientowane na warunki nowej rzeczywistości rynku pracy, [w:] V Jubileuszowe Mazowieckie Forum Partnerstwa Lokalnego. Materiały pokonferencyjne, Praca zbiorowa, Warszawa 2009;
- K. Witek, Wartość m-learningu dla kształcenia ustawicznego w kontekście przykładowych projektów europejskich, ”e-mentor”, 1(28), luty 2009.
- K. Witek, Idea kształcenia ustawicznego w działaniach organizacji międzynarodowych, "e-mentor" 1(24), luty 2008;
- K. Mikołajczyk, Kształcenie ustawiczne - od koncepcji do praktyki [w:] Zbigniew Kruszewski (red.), Możliwości i ograniczenia kształcenia ustawicznego. Studium monograficzne, Towarzystwo Naukowe Płockie, Płock 2008;
- K. Mikołajczyk, Różnorodność form procesu dydaktycznego z zastosowaniem blended learning, XVII Dydaktyczna Konferencja Naukowa pt. „Procesy kształcenia jako podstawa modernizacji współczesnej dydaktyki”, Szkoła Wyższa im. Pawła Włodkowica w Płocku, 17-18 listopada 2008 r.
- R. Neczaj, K. Turek, E-edukacja szansą na unowocześnienie procesu kształcenia akademickiego, Toruńsko-Płockie Studia Dydaktyczne, Tom 20, Toruń - Płock 2007;
- R. Neczaj, K. Turek, E-learning jako forma samokształcenia na przykładzie e-sgh.pl [w:] F. Bereźnicki, J. Świrko-Pilipczuk (red.), Procesy uczenia się i ich efektywność, Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2006;
- R. Neczaj, K. Turek, Nowoczesne technologie w edukacji szansą przeciwdziałania zjawisku marginalizacji - prawda czy mit?, III międzynarodowa konferencja naukowa z cyklu "Wyzwania współczesnej edukacji dorosłych", 23-24 marca 2006, Zakopane;
- K. Turek, Kształcenie ustawiczne w polskim systemie oświatowym, Toruńsko-Płockie Studia Dydaktyczne, Tom 19, Toruń - Płock 2006;
- K. Turek, Kształcenie ustawiczne w wybranych krajach Europy, Toruńsko-Płockie Studia Dydaktyczne, Tom 19, Toruń - Płock 2006;
Kształcenie ustawiczne w organizacji
Zarys problematyki: Istotną cechą gospodarki opartej na wiedzy jest kształcenie ustawiczne wyrażające się w ciągłym podnoszeniu i rozwijaniu kwalifikacji pracowników. W nowoczesnej organizacji kompetencje i doświadczenie kadry postrzegane są jako kluczowy zasób. Rozwój instytucji w dużej mierze zależy od tego, na ile potrafi ona wykorzystywać i zarazem chronić gromadzony kapitał intelektualny, a także na ile świadomie stymuluje jego systematyczny przyrost.

Badania CREN oraz uzyskane rezultaty: Z procesami kształcenia ustawicznego oraz budowania kapitału intelektualnego organizacji opartej na wiedzy ściśle powiązana jest idea zarządzania talentami (ZT), mająca na celu przyciągnięcie do organizacji i wsparcie rozwoju pracowników o największym potencjale. Przedmiotem badań CREN SGH jest analiza trendów w obszarze realizacji procesów zarządzania talentami. Przeprowadzone analizy dotyczą także wpływu koncepcji ZT na budowę wartości przedsiębiorstwa i zdobywanie przewagi konkurencyjnej.
Przykłady popularyzacji wyników badań:
- J. Tabor, Kulturowe aspekty zarządzania talentami, "Współczesne zarządzanie", Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, nr 1/2010;
- J. Tabor, Wpływ dekoniunktury na zarządzanie talentami, "Zarządzanie Zasobami Ludzkimi", IPiSS, nr 3-4/2010;
- J. Tabor, Kształcenie pracowników w kryzysie - czy tracą najlepsi?, "e-mentor" 1(33), luty 2010;
- J. Tabor, Zarządzanie talentami jako funkcja strategicznego zarządzania zasobami ludzkimi, [w:] A.P. Balcerzak, E. Rogalska (red.), Przedsiębiorstwo w warunkach globalnej konkurencji, Toruń 2009;
- J. Tabor, Programy rozwojowe – jak kształcić talenty w organizacjach, „e-mentor” 5(27), grudzień 2008;
- J. Tabor, Rozwój organizacji uczącej się a zarządzanie talentami, „e-mentor” 2(24), kwiecień 2008.

Centrum Rozwoju Edukacji Niestacjonarnej SGH w Warszawie

Dydaktyka

Szkolenia

E-mentor

Projekty

Projekty badawcze Centrum

Zakres prac badawczych